„Analiza dramatyczna Ewangelii św. Jana” , Legnica 2007, ss. 486.

Na temat Ewangelii św. Jana napisano wiele rozważań teologicznych. Utwór ten był inspiracją licznych refleksji już w czasach patrystycznych, a zarazem również i kontrowersji, które wywoływało fragmentaryczne odczytanie przesłania wspólnoty zgromadzonej wokół apostoła Jana. W naszych czasach ukazało się wiele cennych komentarzy do Ewangelii Jana, które wniosły trwały wkład do rozumienia tego dzieła. Wydawałoby się zatem, że podjęcie kolejnej refleksji nad dziełem Janowym nie wniesie wiele w rozumienie przesłania teologicznego tej Ewangelii.


Jednak nasze rozumienie procesów zachodzących w kulturze i sposobie myślenie ludzi I w. po Chr., dzięki badaniom archeologicznym, lingwistycznym nieustannie ulega pogłębieniu, co więcej w wielu wypadkach musimy rewidować przyjęte i utrwalone poglądy na temat starożytności. W pierwszej połowie XX w. kierunki badań biblijnych wyznaczyły encykliki Benedykta XV Spiritus Paraclitus (15.09.1920 r.), Piusa XII Divino afflante Spiritu (30.09.1943 r.). W egzegezie tego okresu w dużej mierze rozpoczęła się dominacja podejścia diachronicznego do tekstu, w którym wyodrębnia się poszczególne fazy jego rozwoju i na kolejnych poziomach odczytuje orędzie teologiczne. Praca wielu biblistów doprowadziła do trwałych osiągnięć, do których dzisiaj często się odwołujemy. Wielu jednak egzegetów rozpoczęło poszukiwanie nowego podejścia do Pisma świętego, aby nie tracąc zdobyczy już wypracowanych w egzegezie poszerzyć pole badawcze nad tekstem świętym. W egzegezie rozwija się podejście synchroniczne do tekstu biblijnego, które bardziej akcentuje tekst zastany w ostatecznej postaci i poddaje go analizie: retorycznej, narracyjnej lub semiotycznej. Zaistniało jednak niebezpieczeństwo oderwania się w badaniach Biblii od kontekstu historycznego, w którym dany tekst podlegał ewolucyjnemu kształtowaniu i przybierał ostatecznie kształt kanoniczny. W 1993 roku ukazał się dokument Papieskiej Komisji Biblijnej pt. Interpretacja Biblii w Kościele, w którym próbuje się ukazać pewną równowagę między podejściem diachronicznym i synchronicznym do Pisma świętego.

Nadal pozostaje aktualne wskazanie Ojców Soboru Watykańskiego II zawarte w konstytucji Dei Verbum przypominające, że „Bóg w Piśmie św. przemawiał przez ludzi, na sposób ludzki, komentator Pisma św. chcąc poznać, co On zamierzał nam oznajmić, powinien uważnie badać, co hagiografowie w rzeczywistości chcieli wyrazić i co Bogu spodobało się ich słowami ujawnić. Celem odszukania intencji hagiografów należy między innymi uwzględnić również rodzaje literackie” ( KO III, 12).

W nurt tej zachęty Ojców Soboru wielu egzegetów wpisało swoje opracowania dzieła Janowego poszukując adekwatnego dla niej rodzaju literackiego. Słusznie wyodrębniano specyficzny Janowy sposób narracji oparty na prezentacji znaków Jezusa, formę dialogów teologicznych oraz mów Jezusa. Osobno często traktowano opis cierpienia, śmierci i zmartwychwstania Jezusa. Niewątpliwie praca ta przyniosła znakomite efekty i pozwoliła nam na nowo odczytać przesłanie Czwartego Ewangelisty. Pojawiły się również próby poszukiwania właściwego klucza teologicznego i literackiego dla całości utworu. Różne warianty motywu przewodniego Ewangelii wysuwano na podstawie sugestii samego Ewangelisty zawartej w pierwszym epilogu: „I wiele innych znaków, których nie zapisano w tej książce, uczynił Jezus wobec uczniów. Te zaś zapisano, abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc mieli życie w sobie” (20,30-31). Dosyć dużą popularnością, w różnych wariantach, cieszyła się idea objawienia się Jezusa światu i uczniom. W kwestii poszukiwania jakiegoś jednego klucza literackiego dla całości utworu, wielu autorów ograniczało się do prezentacji różnych wariantów kompozycji dzieła, unikając jednoznacznej odpowiedzi, czy istniej jakieś szczególne założenie literackie ostatecznego autora dzieła. Niektórzy opierali strukturę utworu na następstwie chronologicznym wydarzeń, które niosły przesłanie teologiczne, inni bardziej akcentowali koncepcję geograficzną. Wśród propozycji określenia rodzaju literackiego pojawiła się sugestia budowy utworu w oparciu o formę dramatu. Za strukturą Ewangelii Jana w formie dramatu opowiada się między innymi: J. E. Bruns, The Art and Thought of John , New York 1969, 43-45, S. S. Smalley, Ewangelia według św. Jana, w: Słownik wiedzy biblijnej , red. B. M. Metzger, M. D. Coogan, Warszawa 1996, 158. Tenże, John: Evangelist and Interpreter , Nashville, Camden, New York 1984, 192-203; R. A. Culpepper, Anatomy of the Fourth Gospel. A Study in Literary Design , Philadelphia 1983, 77-98; E. A. Wyller, In Solomon's Porch: A Henological Analysis of the Architectonic of the Fourth Gospel , ST 42 (1988), 151-168, również M. Grant, Święty Piotr , Warszawa 2001., 41, A . Grün, Jezus brama do Życia , Kraków 2002, 22n. Kryterium dramatyczne akcentuje również G. Mlakuzhyil , The Christocentric Literary Structure od the Fourth Gospel , (AnBib 117), Rome 1987. Elementy dramatyczne wyodrębnia również: J. N. Sanders, A Commentary on the Gospel according to St. John , London 1968. H. Thyen dzieli Ewangelię Jana na siedem aktów: akt I (1,19-2,22); akt II (2,23-4,54); akt III (5,1-7,52); akt IV (8,12-12,50); akt V (13,1-17,26); akt VI (18,1-19,42); akt VII (20,1-29) oraz prolog (1,1-18) i epilog (20,30-21,25). W każdym akcie wyszczególnia tematyczne sceny. Por. H. Thyen, Das Johannesevangelium , (HNT, 6), Tübingen 2005. Niejednokrotnie jednak nie w pełni wykorzystano to ogólne założenie, dla analizy całości utworu. Wydaje się, że jedną z przeszkód zastosowania tego klucza literackiego do interpretacji Ewangelii było kojarzenie dramatu z grą aktorów, a przecież na naszej scenie nie ma gry, jest przedstawienie realnego dramatu zbawienia człowieka przez Boga! To właśnie fundamentalne założenie posiadała wspólnota redagująca ostateczna wersję Czwartej Ewangelii wybierając dramat jako najlepszy środek literacki do prezentacji posłannictwa Jezusa. Wspólnota jednak posiadała już zastany materiał teologiczny, który w mniejszych jednostkach literackich posiadał również swoją formę literacką. Te mniejsze formy literackie zostały teraz podporządkowane całościowej koncepcji literackiej i teologicznej.

Niniejsza praca próbuje odkryć przesłanie teologiczne wspólnoty Janowej, która redagowała ostateczną wersję Czwartej Ewangelii, nie zaniedbując jednak, tam, gdzie jest to konieczne, określenia procesu rozwojowego myśli teologicznej. To podejście do tekstu Janowego, w dużej mierze kanoniczne, zakłada już uczynioną pracę egzegetów wykorzystujących w analizie metodę diachroniczną. Nie można jednak zapomnieć na każdym etapie badawczym, że dramat Janowy jest Ewangelią, czyli analiza takiego utworu wymaga opracowania całkowicie nowej metody podejścia do tekstu.

Pomocą w opracowaniu metody analitycznej wobec Ewangelii jako utworu dramatycznego stała się teoria kategorii Arystotelesa. Każdą rzeczywistość można opisać za pomocą pewnych kategorii. Arystoteles wyróżnia następujące kategorie: 1. Substancja albo istota; 2. Jakość; 3. Ilość; 4. Relacja; 5. Działanie lub działać; 6. Doznawanie lub doznawać; 7. Gdzie lub miejsce; 8. Kiedy lub czas; 9. Posiadanie; 10. Położenie. W dramacie ważne są występujące postacie, należy określić ich istotę, przedstawić je poprzez tytuły i imiona. Postacie te znajdują się zawsze w jakieś wzajemnej relacji, które należy wykryć i zaprezentować. Postacie podejmują działanie albo są odbiorcami działania, czyli doznają jakiejś rzeczywistości. Akcja między postaciami rozgrywa się w czasie i przestrzeni, które należy sprecyzować i odkryć znaczenie tych parametrów w rozumieniu ludzi epoki powstawania utworu. Na scenie pojawiają się rekwizyty, ponieważ w życiu człowiek posługuje się różnymi przedmiotami. Mając świadomość, że autor wykorzystał tylko formę dramatu do przekazu myśli teologicznej musimy na każdym etapie pod płaszczyzną zewnętrzną akcji szukać przesłania teologicznego. Ta dwuwymiarowość Ewangelii Jana zmusza do czujności egzegetę, by nie zagubić w odczytywaniu tekstu wymiaru transcendencji. W ten sposób powstało sześć punktów służących do przeprowadzenia analizy tekstu. 1. Prezentacja postaci akcji; 2. Miejsce akcji; 3. Czas akcji; 4. Rekwizyty; 5. Kompozycja; 6. Cel teologiczny. Ten opracowany klucz metodyczny można jednak zastosować do konkretnych perykop, które włączone są w ogólny plan Ewangelii Jana, stąd konieczność wstępnego szerszego spojrzenia na całość utworu. Próba prezentacji etapów powstawania Ewangelii Jana opiera się na już przyjmowanym przez wielu autorów przynajmniej więcej niż jedną warstwę w tym utworze. Ukazanie tła historyczno-kulturowego Jerozolimy stało się koniecznością, aby nie zgubić kontekstu kulturowo-religijnego pierwszego etapu tworzenia się tradycji Janowej. Prezentacja środowiska Efezu opiera się na tradycji, że ostatnia faza tworzenia się tego dzieła dokonała się w tym mieście. Prezentacja „szkół” (wspólnot-Kościołów) zakłada, że w pierwotnym chrześcijaństwie wpływ na kształt ostateczny dzieła posiadały w sposób twórczy nie tylko jednostki, ale zespół ludzi medytujących z wiarą nad wydarzeniem Jezusa Chrystusa. Wykaz szkół nie jest kompletny, ani ich teologia nie jest prezentowana całościowo. Prezentacja zmierza jedynie do uświadomienia klimatu duchowego czasów pierwotnego chrześcijaństwa oraz faktu, że szkoła Janowa z pewnością konfrontowała swoją teologię z nauczaniem innych wspólnot. W czasach kiedy ortodoksja jeszcze nie była w wielu aspektach określona z pewnością spierano się o interpretację słów i czynów Jezusa. Dziś już wiemy, że niektóre wspólnoty rozpłynęły się judaizmie, inne później uległy tendencjom gnostyckim. Nie miały one aż tak znaczącego wpływu na Ewangelię, by je prezentować jako osobne nurty w niniejszym opracowaniu.

Po omówieniu zagadnień wprowadzających w kontekst tworzenia się dzieła Janowego należało przyjąć strukturę dramatyczną utworu. Wydaje się, że na płaszczyźnie zastanego tekstu jest to utwór zbudowany z dwóch części poprzedzonych prologiem oraz zakończony podwójnym epilogiem. W ten sposób mamy dzieło składające się z prologu (1,1-18), w którym zapowiadane są ważniejsze wątki całego utworu, następnie są dwa akty. W akcie pierwszym (1,19-12,50) Jezus objawia się poprzez znaki i świadectwa różnych postaci akcji. W akcie drugim (13,1—20,29) Jezus objawia się przez mękę, śmierć i zmartwychwstanie. Tematem głównym obydwu aktów jest objawienie posłannictwa Jezusa, cel tego objawienia prezentuje pierwszy epilog (20,30-31), jest to wiara, która otwiera przestrzeń nowego życia, a więc zbawienie człowieka. Drugi epilog (21,1-24) uświadamia odbiorcy, że to zbawienie otrzymuje się we wspólnocie Kościoła. Wyodrębnienie poszczególnych scen w ramach aktów dokonywało się w oparciu o kryterium występowania określonych osób, które pojawiały się na scenie i ją opuszczały po wypełnieniu swojej funkcji, następnie brane było pod uwagę miejsce akcji oraz czas akcji. Jezus jako protagonista występuje we wszystkich scenach, ale zmieniają się postacie wokół Niego, które uczestniczą w dialogu z Jezusem. Łączne przeanalizowanie tych elementów pozwalało na wyodrębnienie scen. Ewentualne rodzące się wątpliwości zostały przedstawione w dziale omawiającym kompozycję perykopy. Charakterystyczną cechą Ewangelii Jana jest zawężanie czasu od perspektywy trzech lat w pierwszej części utworu do niemalże jednego dnia w ostatniej części utworu, ale ten ostatni dzień był tryumfem Jezusa i jest zwycięstwem, każdego, kto w Niego uwierzy. Właśnie analiza dramatyczna Janowej Ewangelii zmierza do pogłębienia wiary uczestniczących w spotkaniu z Jezusem. Jesteśmy zaproszeni do dialogu z tym, który objawia się nam jako Mesjasz i Syn Boży i przychodzi z darem życia.

Każda analiza Ewangelii Jana, także i ta musi pamiętać o podstawowym celu autora jakim była prezentacja objawienia i wzbudzenie wiary. Analiza dramatyczna zmusza czytelnika do zaangażowania się w rozgrywającą akcję i zajęcie stanowiska w podejmowanej dyskusji. Dopóki czytelnik Ewangelii nie wejdzie na scenę rozgrywającego się dramatu wiary pozostanie tylko widzem, jak wielu współczesnych chrześcijan. Szkoła Janowa uświadomiła nam, że nasze życie jest również dramatem, który zakończy się śmiercią, ale ta śmierć będzie tryumfem, ponieważ sąd już rozpoczął i nasza wiara i życie z niej wynikające, otwiera nam wieczność.

Niniejsza analiza została napisana, „abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc mieli życie w imię Jego”(J 20,31).

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Summary

In the tradition of interpreting the Gospel proclamation there has always been an intriguing difference between the Synoptics and Saint John's Gospel as far as the way of presenting Jesus is concerned. Some differences have been noted, both in theological and chronological details. There have also been several attempts at defining the Fourth Evangelist's compositional foundations, and most frequently a division into two parts, preceded by a prologue and finishing with an epilogue, have been accepted. However, the question concerning the reasons for these differences in the way of presenting Jesus' proclamation is much more rare. The following study is an attempt at defining the theoretical foundations accepted by the community that edited St John's Gospel. A hypothetical reconstruction of the development of the community formed around John makes it very possible to define the environment in which the literary form and the theological reflection were being born. The evangelizing direction from Jerusalem through Syria to Ephesus is based primarily on tradition, and unless this way is to be shaken by some significant archaeological or literary discoveries, this version of the development of the primary John's Church should be maintained. The theory that the community originated in the circles of rich people connected with the environment of the Sadducees is supported by the hints taken from the Gospel, as well as from tradition. It seems that the structures of the synagogue and Hellenistic schools, especially the Stoical school, were the models for establishing communities in the primitive Church. If the Church wanted to obtain legal status in the Roman Empire it had to borrow from the existing structures which were accepted by the Roman authorities. Synagogues had such a structure and they were present in many cities of the Roman Empire, particularly in its eastern provinces. This phase was especially emphasised when Christian communities were starting to be formed, when the division between the Synagogue and the Church was not yet clear. It seems that the community formed around Jacob, Jesus brother, stopped at this structural phase and, significantly, it could have been treated by the Judaist circles as another school, similar to the Sadducees, Pharisees, Essenes or Zealots. This trend was slowly declining as the Jewish circles were becoming more and more radical, which led to Jacob's death in 62 AD. When the Jewish uprising broke out in 66 AD, it led to a significant Christian emigration from the land of Palestine and made it necessary to look for other forms of how to function in a pluralistic society; at this stage the model of a Hellenistic school could have had a greater influence on the formation process of Church communities, and it was giving hope that the belief in Christ within the Roman Empire would be legalised. Individual Christian communities were working out their own theology for use by a specific group of people. It is very probable that within one city there were various Christian communities gathering in private homes. Many communities did not leave any written works or, during the next phase, they were incorporated into intellectually and spiritually stronger centres. It should be assumed that, at the first stage, such centres were established around the apostles and their disciples, and that is why we accept the tradition that, behind St John's Gospel, there is the apostle called by this name, although the final editorial phase may have been conducted by his disciples. The Church faced a dilemma about how to present Jesus' proclamation in such way as to invite the largest possible groups of people to His way of life. The first universal form was presented by the community gathered around St Peter, the exponent of which seems to be St Mark the Evangelist. He borrowed from the Old Testament and Hellenistic traditions, and worked out a literary genre - the Gospels. In his written work we can find a lot of dramatic elements which are connected with narrative description. In the next phase of the Church's development, under the influence of a growing nationalism in Zealot circles, there followed a turn to the Old Testament models, especially to the Torah which showed God's revelation. In this context we should see the work of the community gathered around the Apostle Matthew. However, this model became less comprehensible when the proclamation of Jesus began to be announced outside Israel, Samaria and the Diaspora. For the Greeks, Romans and a lot of other nations living in the Roman Empire Christianity would have appeared to be one more of the numerous branches of Judaism and that is why the search for new forms to present the teaching of Jesus became necessary. One of the proposals was the Gospel of St Luke which significantly borrowed from the reflections of communities established by St Paul. The evangelist developed the original tradition into a narration, which lasted until the formation of the Church in the Acts of the Apostles. However, the obvious choice of this Gospel being directed at poor people could have been a significant obstacle to rich people accepting the teaching of Jesus, which was the reason for looking for a new literary and theological form. The Gospel of St John was such a form which used a great salvation drama as an exclusive way of presenting Jesus' proclamation. Until that time ancient drama had expressed only pagan religious feelings, thus it seemed that John's community had taken the risk of replacing paganism with a Christian proclamation. But this proposal turned out to be very fruitful in the sense that it produced a great work that invited people to the way of faith in Christ without any ethnic or environmental limits. His polemics with Jewish communities, clear in the Gospel, are the result of the conflict with Judaism as presented in Jamnia, and later on a lot of Jews did not agree with this version. In addition, this polemic could have also been linked to a discourse with the Gnostics, the origins of which were partially in Judaism as well.

Aristotle's theory of categories was helpful in working out a method of approaching the Gospel as a work of drama. Each reality can be described by means of certain categories. An important thing in drama are characters, their essence should be defined and presented by means of titles and names. The characters are always involved in mutual relations, which should be detected and presented. The characters undertake some activities or are receivers of some activities, which means that they experience reality. The action between the characters happens in time and space, and these parameters(as they were understood by people living in the time when the work was being written) should be specified and their significance should be discovered. On the stage we can see props, because a human being uses various objects in his life. Being aware of the fact that the author used the form of drama in order to impart theological thought, we have to look for a theological proclamation under the surface of the plot at every stage. These two dimensions of John's Gospel would cause an exegete to be on the look-out, so that he would not lose the transcendent dimension of the text. Therefore six points used for the text analysis have been worked out: Presentation of characters; 2.The scene of the action; 3. The time of the action; 4. Requisites; 5. Composition; 6. Theological aim.

When we accept the methodological assumptions for the analysis of John's Gospel as a piece of drama, we should define its composition. It seems that on the level of the text, the work consists of two parts preceded by a prologue and finishing with a double epilogue. And thus we have a written work consisting of a prologue (1.1-18), where the most important plots in the text are announced, and next there are two acts. In the first act (1.19-12.50) Jesus reveals Himself by means of signs and evidence of various characters. In the second act (13.1-20.2) Jesus reveals Himself in His passion, death and resurrection. The theme of both acts is the revelation of Jesus' mission; the aim of this revelation is presented in the first epilogue (20.30-31): it is faith which opens the space of a new life, in other words the salvation of mankind. The second epilogue (21.1-24) makes the reader aware of the fact that this salvation can be acquired only in the community of the Church. Individual scenes were separated on the basis of the criterion concerning certain persons who appeared on the stage and left it when they had completed their task, and next the place and time of the action were taken into consideration. Jesus as the protagonist occurs in all scenes, but the characters around Him, who take part in the dialogue with Him, change. It was possible to separate the scenes thanks to the general analysis of these elements. Some doubts which might arise are presented in the chapter dealing with the composition of the periscope.

A characteristic feature of John's Gospel is the narrowing of time – from the perspective of three years in the first part of the work to almost one day in the last part; the last day, however, is the day of Jesus' triumph and the victory of everyone who believed in Him. The dramatic analysis of John's Gospel leads towards the more intense faith of those who take part in the meeting with Jesus. We are invited to a dialogue with the revealed Messiah and God's Son, who comes with the gift of life.

Thus it is not enough to read John's Gospel, it not enough to meditate on it either; we must enter the stage and form our faith in a personal dialogue with Jesus, just as Nicodem, the woman of Samaria and the beloved disciple did.




Copyright 2011 Paweł, odwiedziło nas : licznik osób