„Zużytkowanie Starego Testamentu w Nowym” , Legnica 2000, ss.259.



W niniejszej publikacji próbuję dotrzeć do metod jakimi posługiwali się Ewangeliści sięgając po Stary Testament. Z jednej strony byli ograniczeni przyjętą formą interpretacji tekstów w środowisku wspólnoty, która budowała swoją wiarę w oparciu o Torę, Proroków i Pisma, a z drugiej strony młoda wspólnota Kościoła, która budowała swoją wiarę na Chrystusie, nadawała tekstom starotestamentalnym nową wymowę. W ten twórczy spór między judaizmem, a rodzącym się chrześcijaństwem wpisują się Ewangeliści, którzy posiadają własne cele teologiczne uzależnione od wspólnoty adresatów, do których kierują orędzie.



Dobór rzeczownika „zużytkowanie” jest celowy i chyba najbardziej odpowiada rzeczywistości różnego posługiwania się Pismem świętym Starego Testamentu przez Autorów - Ewangelistów. Oni nie tylko „posługują się” Starym Testamentem, ale wykorzystują jego treść, której nadają nowe znaczenie lub modyfikują w taki sposób, by osiągnąć własne cele. To jest właśnie „zużytkowanie”. „Użytek” jest etapem lub elementem składowym „zużytkowania”. Stary Testament po prostu otrzymuje nowy Sitz im Leben w Nowym Testamencie, ale nie tylko wewnętrznie, lecz także zewnętrznie co do formy. Stąd bierze się przecież określenie „Formgeschichte”.

Analiza została ograniczona do Ewangelii synoptycznych. Wzajemne zależności między Ewangeliami synoptycznymi dalekie są jednak od ostatecznych rozstrzygnięć. Niemniej hipoteza dwóch źródeł z różnymi modyfikacjami wydaje się być przyjmowana stosunkowo powszechnie. Nie przesądzając definitywnie o jej pierwszeństwie, przyjąłem ją jako wiodącą w analizie poszczególnych Ewangelii. Rozważania zacząłem od Ewangelii Marka, która jest prawdopodobnym źródłem dla Ewangelii Mateusza i Łukasza.

Postawiony problem pracy został rozwiązany drogą analizy przeprowadzonej w czterech rozdziałach pracy. Pierwszy rozdział sprecyzował pojęcie cytatu, aluzji i określił sposób wprowadzenia cytatu poprzez różne typy formuły wstępnej. W drugim rozdziale przy analizie cytatów Marka zostały poddane badaniu ich paralelne odpowiedniki, oraz w miarę potrzeb, ewentualne zastosowania poza Ewangeliami w Nowym Testamencie. Fragmenty, w których występują aluzje w większym zagęszczeniu zostały przeanalizowane w całości.

Zastosowanie takiej metody stało się niemalże koniecznością ze względu na ścisłe powiązanie aluzji starotestamentalnej z kontekstem nowotestamentalnym.

W trzecim rozdziale skoncentrowałem się na materiale starotestamentalnym obecnym w Ewangelii Mateusza, ale nie posiadających paralelnych odniesień w Ewangelii Marka.

W kolejnym czwartym rozdziale przeanalizowałem Ewangelię Łukasza. Ze względu na odmienne podejście Łukasza do Starego Testamentu poddałem analizie szersze fragmenty jego Ewangelii, by wydobyć metodę właściwą dla tego Ewangelisty. W całej pracy wychodziłem od analizy tekstu w jego kontekście teologicznym i historycznym, by później wyciągnąć bardziej ogólne wnioski. Metoda była jednak dostosowywana do materiału ewangelicznego, który był przedmiotem analizy. W cytatach łatwiej wykryć wzajemne zależności literackie, a we fragmentach bardziej aluzyjnych, związanych mocniej z kontekstem, stało się bardziej konieczne wniknięcie w koncepcję teologiczną.

Właściwa analiza związków Starego i Nowego Testamentu nie mogła zgubić szerszej perspektywy związanej z funkcjonowaniem Kościoła pierwotnego. Kościół pierwszego wieku żył bowiem w cieniu zróżnicowanego środowiska wspólnoty żydowskiej.

Niniejsza praca zatem usiłowała przełożyć zależności literackie na środowisko powstania związku między Starym Testamentem a Nowym Testamentem, by odnaleźć motywy odwołania się do Starego Testamentu. W wielu przypadkach zaistniała konieczność „przedostawania” się przez kolejne warstwy interpretacyjne Starego Testamentu w Nowym Testamencie, by usłyszeć głos nauczania apostolskiego, w niektórych przypadkach Jana Chrzciciela, a może nawet odnaleźć słowa, na które powoływał się sam Jezus Chrystus.

Reasumując wnioski przeprowadzonych analiz możemy zauważyć różnorodność sposobów sięgania po Stary Testament przez poszczególnych Ewangelistów.

Już sama analiza formuł wprowadzających cytaty doprowadziła nas do ciekawych spostrzeżeń. Formuła z gevgraptai wydaje się sięgać najstarszej metody cytowania Starego Testamentu, a ponieważ stosuje ją Marek i spotykamy ją w narracji o kuszeniu Jezusa w Mateuszu i Łukaszu, to wydaje się ona pochodzić z jeszcze wcześniejszej tradycji. Zasugerowałem, że taką formułą mógł się posługiwać Jan Chrzciciel i Jezus, przytaczając wypowiedzi starotestamentalne.

Formuła z i{na plhrwqh'/ ... tou' profhvtou levgonto" jest charakterystyczna dla Mateusza. Cytaty wprowadzone do tekstu przez tę formułę charakteryzują się specyficzną formą tekstu Starego Testamentu, odbiegającą zarówno od LXX, jak i TM. Cytaty te spełniają funkcję komentarza starotestamentalnego Ewangelisty do wydarzeń z życia Jezusa.

Komentarz ten jednak wydaje się mieć długą drogę rozwoju w pierwotnym Kościele. Czynnikiem kształtującym tę formę cytatów mogło być życie liturgiczne wspólnoty Kościoła, opartej na takim doborze tekstów starotestamentalnych, które pełniej wyrażałyby posłannictwo Jezusa. Z drugiej strony, na kształt cytatów mogła wpływać również polemika prowadzona z synagogą, w której po zburzeniu świątyni pozycję dominującą zdobyli uczeni związani ze środowiskiem faryzeuszy.

Jeśli porównamy cytaty występujące w Marku i Mateuszu, to zauważymy, że są one zbliżone szczególnie w aspektach formalnych. Analiza cytatów Marka dowiodła, że opierają się one na LXX. Mateusz zatem, wiernie podążył za Markiem, zachowując ich formę septuagintalną w swojej Ewangelii. Należy przypuszczać, że również w przypadku cytatów z i{na plhrwqh'/; ... tou' profhvtou levgonto" uczynił podobnie. Tym razem, źródłem mogło być środowisko liturgiczno-apologetyczne.

Najwyraźniej, na etapie życia pierwotnego Kościoła, szczegółowej analizie poddano proroków i ich odniesienia do Jezusa. Oczywiście na ostateczny kształt cytatów miał wpływ sam Mateusz, ale jego indywidualnej roli nie możemy zbytnio przeceniać. W cytatach wplecionych w kontekst, a będących wyłącznie w Mateuszu, jest zastosowana przede wszystkim LXX. W tym przypadku, Mateusz mógł bezpośrednio sięgać do autorytetu LXX i w ten sposób komentować wydarzenia życia Jezusa. Warto zauważyć, że Marek skoncentrował się na cytowaniu Tory i Izajasza, a Mateusz znacznie poszerzył odniesienia do ksiąg prorockich. Tendencję tę można przypisać przeniesieniu się polemiki z Żydami na proroków, których autorytet był uznany w środowisku faryzejskim dominującym po zburzeniu świątyni.

Kolejna grupa cytatów obecnych tylko w Mateuszu, znajduje się w antytezach 5,21-48. Cytaty zostają wplecione w specjalną formułę antytetyczną (...) ejrrevqh (...) ejgw; de; levgw uJmi'n . Ta grupa cytatów uwzględnia prawdopodobnie tradycję prawną, może związaną z oczekiwaniem nowego prawodawcy w czasach eschatologicznych. Mateusz przypuszczalnie przejął otrzymaną tradycję i wkomponował ją w koncepcję teologiczną swojej Ewangelii.

Łukaszoy sposób odniesienia do Starego Testamentu jest odmienny od pozostałych Ewangelistów. W zasadzie, we wspólnej tradycji z Markiem podąża za wersją Marka, utrzymując stosowanie LXX. Ewentualne zmiany można wyjaśnić Łukaszową dbałością o poprawny styl grecki, a czasami mogą to być względy teologiczne. Kluczem jednak do zrozumienia stosowania Starego Testamentu przez Łukasza jest fragment: „Aż do Jana sięgało Prawo i Prorocy; odtąd głosi się Dobrą Nowinę o królestwie Bożym” (16,16). Ten model jest wiodący dla Ewangelii dzieciństwa. W ten model zostaje wplecione wystąpienie programowe w synagodze w Nazarecie. W ramach tego modelu zostanie przekształcony cytat programowy dla Jana (3,4-6). Model z Księgi Powtórzonego Prawa, zastosowany w opisie drogi Jezusa do Jerozolimy, służy z jednej strony ukazaniu wypełniania się Starego Testament, z drugiej strony - otwiera płaszczyznę nowego prawa opartego na miłości, której punkt kulminacyjny odnajduje w ofierze Jezusa złożonej w Jerozolimie.

W ten zasadniczy model zostało wkomponowanych wiele typologii i modeli starotestamentalnych, służących w mniejszych perykopach do rozwijania akcji teologicznej. W Łukaszu toczy się ona na dwóch płaszczyznach, z jednej strony - fakty, z drugiej - znaczenie teologiczne, wydobywane poprzez stosowanie modeli i typologii starotestamentalnych. Wydaje się, że Łukasz przejął tę formę stosowania Starego Testamentu ze środowiska, które stosowało taką metodę egzegetyczną. Może było to środowisko diaspory? Z pewnością środowisko to posługiwało się bardzo swobodnie Starym Testamentem, niemalże, jakbyśmy to dzisiaj określili, na poziomie „akademickim.”

Poznanie metod stosowania Starego Testamentu przez Ewangelistów przybliża nas do pełniejszego rozumienia tekstu, który służy do przepowiadania i kształtowania stylu życia chrześcijańskiego.


Copyright 2011 Paweł, odwiedziło nas : licznik osób